Half negen ’s ochtends. Je leest een recept en er klopt iets niet. De dosering wijkt af van wat je gewend bent, of er ontbreekt een middel in de lijst. Je opent je mond. Je doet hem weer dicht.
Dat moment ken je. De stilte die je zelf maakt, en die daarna de hele dag met je meeloopt.
Onzekerheid praat harder dan jij
Binnen twee seconden staat er een stoet gedachten in je hoofd.
- “Het zal wel niet belangrijk zijn wat ik zeg.”
- “Straks vinden ze me dom.”
- “Die arts heeft het druk, ik val alleen maar lastig.”
- “Ik zit er vast naast.”
Zulke gedachten voelen als feiten. Het zijn aannames, opgebouwd uit oude ervaringen en uit wat je om je heen ziet gebeuren met mensen die wel iets zeggen.
Positive Intelligence geeft deze stemmen een naam: saboteurs. De Judge wijst als eerste naar jou en twijfelt aan je oordeel. De Pleaser wil de sfeer goed houden en slikt de vraag in. De Avoider schuift het gesprek door naar morgen. Ze werken snel, ze werken samen en ze klinken precies als gezond verstand. Daar zit echter een leugen achter.
Zwijgen is aangeleerd gedrag
Ergens heb je geleerd dat spreken risico’s heeft.
Misschien kreeg je ooit een korte reactie terug toen je een fout aankaartte. Misschien zag je een collega een vraag stellen in het overleg en daarna een stilte vallen die te lang duurde. Misschien hoorde je in de wandelgangen hoe iemand werd weggezet als lastig.
Eén zo’n ervaring is genoeg. Je brein slaat het op als gevaar en waarschuwt je de volgende keer nog voordat je iets bewust hebt besloten.
“Als ik meld dat dit recept niet klopt, dan krijg ik de wind van voren.” Die zin is geen karakterfout. Die zin is een conclusie getrokken op basis van wat je hebt meegemaakt.
Het team bepaalt hoeveel jij durft
Onderzoek naar teams in ziekenhuizen liet iets verrassends zien. Teams met de beste onderlinge sfeer rapporteerden méér fouten dan andere teams. Ze maakten er niet meer, ze benoemden er meer. Mensen durfden hardop te zeggen wat er misging.
Die veiligheid ontstaat in gedrag dat je elke dag ziet. In hoe een leidinggevende reageert op slecht nieuws. In wie er wordt onderbroken tijdens het overleg en wie niet. In wat er gebeurt met de eerste collega die zegt: “ik snap dit niet.”
Zonder die veiligheid houd jij informatie vast die het team nodig heeft. En je bent daarin zelden de enige.
Wat zwijgen kost
Voor de patiënt of de klant: een risico dat niemand nog kan afvangen.
Voor het team: een blinde vlek die blijft bestaan, omdat niemand hem benoemt.
Voor jou: spanning die zich opstapelt. Je piekert ’s avonds over het gesprek dat je niet voerde. Je gaat je eigen oordeel wantrouwen. Je maakt jezelf kleiner dan je bent. Chronische spanning van dit soort is een bekende voorloper van stressklachten en uitputting.
Een kleine opening maken
Uitspreken hoeft geen groot moment te zijn. Vier manieren om te beginnen.
Benoem je twijfel als twijfel. “Ik twijfel over deze dosering, kun je even meekijken?” Je stelt een vraag over het middel en je claimt geen gelijk. Dat maakt de drempel voor jou lager en de reactie van de ander milder.
Kies je moment. Een melding tijdens de drukste vijf minuten van de dag komt anders binnen dan dezelfde melding een kwartier later. Timing verandert de inhoud niet en verandert de ontvangst wel.
Zoek één bondgenoot. Vraag een collega of die hetzelfde ziet. Steun van één persoon verlaagt de drempel om iets in de groep te zeggen aanzienlijk.
Onderzoek je eigen gedachte. Schrijf op wat je hoofd zegt op het moment dat je zwijgt. Stel er één vraag bij: welk bewijs heb ik hier écht voor? Vaak blijkt de gedachte te stammen uit een situatie van jaren geleden, met andere mensen.
Voor wie leiding geeft
Jouw eerste reactie bepaalt of de volgende melding komt.
Bedank degene die iets aankaart, hardop en waar anderen bij zijn. Vraag door voordat je uitlegt. Vertel af en toe over een fout die je zelf maakte en wat je ervan leerde. Vraag in elk overleg expliciet naar wat er niet goed liep.
Mensen kijken naar wat je doet met slecht nieuws. Daar leiden ze uit af hoeveel het hun mag kosten om eerlijk te zijn.
Tot slot
Je spreekt je niet uit. Achter die stilte zit meestal een goede reden, opgebouwd uit ervaring. En achter die stilte zit ook informatie die jouw team nodig heeft.
De eerste stap is kleiner dan je denkt. Het start met een eerste vraag. Wil je meer weten hoe je dit kan aanpakken? Neem dan contact met me op voor een gratis en vrijblijvend kennismakingsgesprek.
Bronnen
- Amy Edmondson, onderzoek naar psychologische veiligheid in verpleegkundige teams (Harvard University, 1996 en 1999) en haar boek over de onbevreesde organisatie (2019).
- Shirzad Chamine, Positive Intelligence (2012), over saboterende denkpatronen en mentale veerkracht.
- Elizabeth Morrison en Frances Milliken, onderzoek naar stilte in organisaties (2000) en naar de angst om je uit te spreken op het werk.
- Hans van der Loo en Joriene Beks, Psychologische veiligheid. Zo vorm je vrijmoedige teams. Boom uitgevers, 2020.
- Hans van der Loo en Joriene Beks, Veldgids Psychologische veiligheid. Boom uitgevers, 2021.
- CSR Centrum, kennis over de opbouw van chronische stress en herstel.
